Data aktualizacji: 29-01-2026
Data dodania: 19-09-2025
Komisja Wysiedleńcza powstała w celu przeprowadzania przesiedleń w 1942 r. (vide Deportacje I, II–V 1942) Jej działalność wznawiano przy każdej akcji wysiedleńczej do 24 czerwca 1944 r.
Władze niemieckie 16 grudnia 1941 r. poinformowały Rumkowskiego o konieczności deportacji do pobliskich miejscowości 20 tys. osób w celu zapewnienia im lepszych warunków życia i wyżywienia. Wyznaczenie osób do przesiedlenia oraz przeprowadzenie całej akcji powierzono administracji żydowskiej, zaznaczając, że w przypadku niezastosowania się do polecenia władze same jej dokonają. Zaraz po otrzymaniu polecenia Rumkowski zwołał spotkanie najbliższych współpracowników. Byli to: kierownik Wydziałów Ewidencji Ludności (vide) i Wydziału dla Wsiedlonych (vide) Henryk Neftalin (vide), komendant Służby Porządkowej (vide) Leon Rozenblat (vide), przewodniczący Sądu (vide) Stanisław Jakobson (vide), komendant Centralnego Więzienia (vide) i Zarządu Marysina (vide) Salomon Hercberg (vide), naczelnik Urzędu Śledczego (vide) Zygmunt Blemer oraz kierownik referatu karno-administracyjnego Sądu Chaim Lajb Grynberg. Na spotkaniu zdecydowano o powołaniu Komisji Wysiedleńczej, nazywanej „komisją pięciu”.
Biura Komisji Wysiedleńczej umieszczono w siedzibie I Rewiru Służby Porządkowej przy ul. Franciszkańskiej 27 (vide Franciszkańska). Rozpoczęła ona działalność 5 stycznia 1942 r. Jej zadaniem było nadzorowanie całego procesu tworzenia i zatwierdzania list wysiedleńczych (vide). Decyzje podejmowano kolegialnie, co miało zapobiec osobistemu ustosunkowaniu się do kandydatów. Na posiedzeniach dyskutowano o tym, kogo przeznaczyć do deportacji – członkowie nie znali przeznaczenia transportów. Komisja ściśle współpracowała z Biurem Meldunkowym (vide), odpowiedzialnym za ustalanie adresów osób wyznaczonych do deportacji i ich rodzin. Tworzone w ten sposób listy były podstawą wypisywanych wezwań (vide) do stawienia się do wysiedlenia, roznoszonych przez listonoszy z Wydziału Pocztowego (vide).
Komisja Wysiedleńcza została rozwiązana 2 kwietnia 1942 r., a zatrudnionych w niej urzędników odesłano do macierzystych wydziałów. W biurach przy ul. Franciszkańskiej pozostawiono niewielką grupę urzędników, która miała nadzorować zakończenie prac.
Po wznowieniu akcji wysiedleńczych w ostatnich dniach kwietnia 1942 r. Wydział dla Wsiedlonych przejął rolę Komisji Wysiedleńczej, odpowiadając za wysyłanie wezwań, blokowanie kart żywnościowych (vide) osób, które nie stawiły się na wezwania. Do wydziału wpływały też reklamacje i odwołania, ale Komisja pozostała instancją odwoławczą, zachowującą prawo zwolnienia z wysiedlenia.
Komisja Wysiedleńcza wznowiła pracę 5 września 1942 r. w lokalu Głównej Komisji Fachowej przy pl. Kościelnym 4 (vide). W jej skład weszli Leon Rozenblat, Stanisław Jakobson, Henryk Neftalin, Zygmunt Blemer z Urzędu Śledczego oraz Lewi Grynberg (vide). Listy tworzone były na podstawie wypisów z ksiąg ewidencji ludności przygotowywanych przez zespół osób pod kierownictwem Neftalina, a następnie rozsyłano je do komisariatów Służby Porządkowej.
16 czerwca 1944 r. ponownie reaktywowano działanie Komisji; jej celem była rejestracja – wraz z Urzędem Pracy (vide) – robotników do pracy poza gettem (właściwie pierwsza akcja likwidacyjna getta). Przewodniczącym Komisji został Stanisław Jakobson, sekretarzem-prokurator Ignaz Nussbrecher (vide). W jej skład wchodzili także Zygmunt Blemer, naczelnik Centralnego Więzienia Józef Kohl (vide), komendant I Rewiru Samuel Berkowicz (vide) oraz Hersz Wollman (vide) z Oddziału Specjalnego.
W kolejnym dniu, 17 czerwca, zwołano zebranie Komisji Wysiedleńczej z najbliższymi współpracownikami Rumkowskiego: Leonem Rozenblatem, szefem Centrali Krawieckiej (vide) Dawidem Warszawskim (vide) oraz Kiwą Siennickim (vide). Jego rezultatem było spotkanie ze wszystkimi kierownikami resortów i wydziałów, na którym ustalono, że każdy z nich sporządzi listę do wysiedleń. Hans Biebow (vide) przydzielił Komisji budżet w wysokości 550 tys. marek niemieckich, tak aby każdemu z wysiedlanych wręczyć drobną kwotę. Podobnie uczyniono, zezwalając na wypłacanie w Centralnym Punkcie Skupu (vide) do 50 marek za przedmioty sprzedawane przez przesiedleńców. Wymianę tę nadzorował Henryk Neftalin. Podobnie jak w czasie poprzednich wysiedleń zastosowano metodę blokowania kart żywnościowych wezwanych i ich rodzin. Odwołania przyjmowała Komisja urzędująca przy Centralnym Więzieniu.
Po powołaniu 24 czerwca 1944 r. Komisji Międzyresortowej (vide) Komisja Wysiedleńcza przejęła opiekę nad wyjeżdżającymi w punktach zbornych (vide) oraz techniczne przeprowadzanie transportów, urzędując przy Centralnym Więzieniu.
Władze niemieckie 16 grudnia 1941 r. poinformowały Rumkowskiego o konieczności deportacji do pobliskich miejscowości 20 tys. osób w celu zapewnienia im lepszych warunków życia i wyżywienia. Wyznaczenie osób do przesiedlenia oraz przeprowadzenie całej akcji powierzono administracji żydowskiej, zaznaczając, że w przypadku niezastosowania się do polecenia władze same jej dokonają. Zaraz po otrzymaniu polecenia Rumkowski zwołał spotkanie najbliższych współpracowników. Byli to: kierownik Wydziałów Ewidencji Ludności (vide) i Wydziału dla Wsiedlonych (vide) Henryk Neftalin (vide), komendant Służby Porządkowej (vide) Leon Rozenblat (vide), przewodniczący Sądu (vide) Stanisław Jakobson (vide), komendant Centralnego Więzienia (vide) i Zarządu Marysina (vide) Salomon Hercberg (vide), naczelnik Urzędu Śledczego (vide) Zygmunt Blemer oraz kierownik referatu karno-administracyjnego Sądu Chaim Lajb Grynberg. Na spotkaniu zdecydowano o powołaniu Komisji Wysiedleńczej, nazywanej „komisją pięciu”.
Biura Komisji Wysiedleńczej umieszczono w siedzibie I Rewiru Służby Porządkowej przy ul. Franciszkańskiej 27 (vide Franciszkańska). Rozpoczęła ona działalność 5 stycznia 1942 r. Jej zadaniem było nadzorowanie całego procesu tworzenia i zatwierdzania list wysiedleńczych (vide). Decyzje podejmowano kolegialnie, co miało zapobiec osobistemu ustosunkowaniu się do kandydatów. Na posiedzeniach dyskutowano o tym, kogo przeznaczyć do deportacji – członkowie nie znali przeznaczenia transportów. Komisja ściśle współpracowała z Biurem Meldunkowym (vide), odpowiedzialnym za ustalanie adresów osób wyznaczonych do deportacji i ich rodzin. Tworzone w ten sposób listy były podstawą wypisywanych wezwań (vide) do stawienia się do wysiedlenia, roznoszonych przez listonoszy z Wydziału Pocztowego (vide).
Komisja Wysiedleńcza została rozwiązana 2 kwietnia 1942 r., a zatrudnionych w niej urzędników odesłano do macierzystych wydziałów. W biurach przy ul. Franciszkańskiej pozostawiono niewielką grupę urzędników, która miała nadzorować zakończenie prac.
Po wznowieniu akcji wysiedleńczych w ostatnich dniach kwietnia 1942 r. Wydział dla Wsiedlonych przejął rolę Komisji Wysiedleńczej, odpowiadając za wysyłanie wezwań, blokowanie kart żywnościowych (vide) osób, które nie stawiły się na wezwania. Do wydziału wpływały też reklamacje i odwołania, ale Komisja pozostała instancją odwoławczą, zachowującą prawo zwolnienia z wysiedlenia.
Komisja Wysiedleńcza wznowiła pracę 5 września 1942 r. w lokalu Głównej Komisji Fachowej przy pl. Kościelnym 4 (vide). W jej skład weszli Leon Rozenblat, Stanisław Jakobson, Henryk Neftalin, Zygmunt Blemer z Urzędu Śledczego oraz Lewi Grynberg (vide). Listy tworzone były na podstawie wypisów z ksiąg ewidencji ludności przygotowywanych przez zespół osób pod kierownictwem Neftalina, a następnie rozsyłano je do komisariatów Służby Porządkowej.
16 czerwca 1944 r. ponownie reaktywowano działanie Komisji; jej celem była rejestracja – wraz z Urzędem Pracy (vide) – robotników do pracy poza gettem (właściwie pierwsza akcja likwidacyjna getta). Przewodniczącym Komisji został Stanisław Jakobson, sekretarzem-prokurator Ignaz Nussbrecher (vide). W jej skład wchodzili także Zygmunt Blemer, naczelnik Centralnego Więzienia Józef Kohl (vide), komendant I Rewiru Samuel Berkowicz (vide) oraz Hersz Wollman (vide) z Oddziału Specjalnego.
W kolejnym dniu, 17 czerwca, zwołano zebranie Komisji Wysiedleńczej z najbliższymi współpracownikami Rumkowskiego: Leonem Rozenblatem, szefem Centrali Krawieckiej (vide) Dawidem Warszawskim (vide) oraz Kiwą Siennickim (vide). Jego rezultatem było spotkanie ze wszystkimi kierownikami resortów i wydziałów, na którym ustalono, że każdy z nich sporządzi listę do wysiedleń. Hans Biebow (vide) przydzielił Komisji budżet w wysokości 550 tys. marek niemieckich, tak aby każdemu z wysiedlanych wręczyć drobną kwotę. Podobnie uczyniono, zezwalając na wypłacanie w Centralnym Punkcie Skupu (vide) do 50 marek za przedmioty sprzedawane przez przesiedleńców. Wymianę tę nadzorował Henryk Neftalin. Podobnie jak w czasie poprzednich wysiedleń zastosowano metodę blokowania kart żywnościowych wezwanych i ich rodzin. Odwołania przyjmowała Komisja urzędująca przy Centralnym Więzieniu.
Po powołaniu 24 czerwca 1944 r. Komisji Międzyresortowej (vide) Komisja Wysiedleńcza przejęła opiekę nad wyjeżdżającymi w punktach zbornych (vide) oraz techniczne przeprowadzanie transportów, urzędując przy Centralnym Więzieniu.
Izabela Terela