Data aktualizacji: 29-01-2026
Data dodania: 05-09-2025
Zezwolenie na otwarcie synagog zostało wydane 13 sierpnia 1940 r., a informację o tym zawierało obwieszczenie nr 106. Zbiegło się to w czasie z pierwszymi demonstracjami wywołanymi rosnącymi problemami aprowizacyjnymi. Stąd też w opracowaniu Rok za drutem kolczastym padło stwierdzenie, że zezwolenie na otwarcie domów modlitwy miało uspokoić sytuację w getcie. Warunkiem uzyskania zgody Przełożonego Starszeństwa Żydów (vide), by dane pomieszczenie przeznaczyć na spotkania modlitewne, był ich odpowiedni stan sanitarny. Pierwsza lista domów modlitwy obejmuje 42 pozycje (zob. tabela). W większości były to lokale prywatne bądź przygotowane przez komitety domowe. Co najmniej w czterech przypadkach adres domu modlitwy pokrywał się z adresem zamieszkania rabina: przy ul. Zgierskiej 12 mieszkał Menachem Hersz Lerner, przy ul. Zgierskiej 12 – Aron Pinchas Federman, przy ul. Brzezińskiej 35 – Mojsze Parzęczewski, przy Starym Rynku 10 – Dawid Witelzon.
Zachowało się zestawienie powierzchni siedmiu prawdopodobnie największych domów modlitwy z 26 lutego 1941 r. Największym było dawne kino Bajka przy ul. Franciszkańskiej 31 (2144,45 m3), drugi co do wielkości to budynek przy ul. Brzezińskiej 23 (669,99 m3), w którym przed wojną mieściła się prywatna szkoła religijna, kolejne: ul. Zgierska 43/45 (424 m3), Marynarska 15 (196 m3), Lutomierska 28 (96 m3), Zgierska 38 (82,20 m3) oraz Nowomiejska 31/33 (59,50 m3).
W synagodze przy ul. Franciszkańskiej odprawiano w 1940 r. uroczystości religijne podczas Strasznych Dni (Jamim Noraim) z odmówieniem Kol Nidre, czyli modlitwy unieważniającej składane w ciągu roku przysięgi religijne (w przeddzień Jom Kipur), które zgromadziły kilkutysięczny tłum. Modlitwom przypatrywał się wówczas Hans Biebow (vide).
W żadnym z zestawień nie pojawia się synagoga przy cmentarzu ani należąca przed wojną do gminy żydowskiej synagoga przy ul. Żurawiej 4. Do tej ostatniej zwożono ubrania z likwidowanych gett prowincjonalnych w 1942 r., traktując ją jako magazyn.
Za gminną synagogę uznano pomieszczenie przy ul. Brzezińskiej 23. Było to miejsce wywieszania obowiązkowych zapowiedzi ślubnych.
W pierwszym okresie funkcjonowania getta świąt uroczyste nabożeństwa przy okazji najważniejszych świąt odbywały się również w lokalach niebędących formalnie domami modlitewnymi. Na przykład w kuchni nr 2 przy ul. Ceglanej 10 (vide Kuchnia dla Inteligencji) odbyło się uroczyste nabożeństwo noworoczne (3–4 października 1940 r.). W kolejnym roku modlitwy między Nowym Rokiem na Jom Kipur organizowano w Domu Kultury (vide) przy ul. Krawieckiej 3.
Liczba domów modlitwy sukcesywnie malała, co spowodowane było koniecznością wykorzystywania pomieszczeń na resorty. Z zachowanej dokumentacji wynika, że w marcu 1942 r. istniało 17 synagog i domów modlitwy. Po deportacjach z pierwszej połowy tamtego roku zanikała forma zbiorowych spotkań modlitewnych. Domy modlitwy przemieniano na resorty pracy (vide), a praktyki religijne nabrały prywatnego charakteru.
Lista domów modlitwy w getcie w 1940 r.
Źródło: APŁ, 275/936, k. 45–46.
Zachowało się zestawienie powierzchni siedmiu prawdopodobnie największych domów modlitwy z 26 lutego 1941 r. Największym było dawne kino Bajka przy ul. Franciszkańskiej 31 (2144,45 m3), drugi co do wielkości to budynek przy ul. Brzezińskiej 23 (669,99 m3), w którym przed wojną mieściła się prywatna szkoła religijna, kolejne: ul. Zgierska 43/45 (424 m3), Marynarska 15 (196 m3), Lutomierska 28 (96 m3), Zgierska 38 (82,20 m3) oraz Nowomiejska 31/33 (59,50 m3).
W synagodze przy ul. Franciszkańskiej odprawiano w 1940 r. uroczystości religijne podczas Strasznych Dni (Jamim Noraim) z odmówieniem Kol Nidre, czyli modlitwy unieważniającej składane w ciągu roku przysięgi religijne (w przeddzień Jom Kipur), które zgromadziły kilkutysięczny tłum. Modlitwom przypatrywał się wówczas Hans Biebow (vide).
W żadnym z zestawień nie pojawia się synagoga przy cmentarzu ani należąca przed wojną do gminy żydowskiej synagoga przy ul. Żurawiej 4. Do tej ostatniej zwożono ubrania z likwidowanych gett prowincjonalnych w 1942 r., traktując ją jako magazyn.
Za gminną synagogę uznano pomieszczenie przy ul. Brzezińskiej 23. Było to miejsce wywieszania obowiązkowych zapowiedzi ślubnych.
W pierwszym okresie funkcjonowania getta świąt uroczyste nabożeństwa przy okazji najważniejszych świąt odbywały się również w lokalach niebędących formalnie domami modlitewnymi. Na przykład w kuchni nr 2 przy ul. Ceglanej 10 (vide Kuchnia dla Inteligencji) odbyło się uroczyste nabożeństwo noworoczne (3–4 października 1940 r.). W kolejnym roku modlitwy między Nowym Rokiem na Jom Kipur organizowano w Domu Kultury (vide) przy ul. Krawieckiej 3.
Liczba domów modlitwy sukcesywnie malała, co spowodowane było koniecznością wykorzystywania pomieszczeń na resorty. Z zachowanej dokumentacji wynika, że w marcu 1942 r. istniało 17 synagog i domów modlitwy. Po deportacjach z pierwszej połowy tamtego roku zanikała forma zbiorowych spotkań modlitewnych. Domy modlitwy przemieniano na resorty pracy (vide), a praktyki religijne nabrały prywatnego charakteru.
Lista domów modlitwy w getcie w 1940 r.
| Adres | Odpowiedzialny |
| Krawiecka 20 | Rzeźnik, Kagan |
| Wolborska 31 | Dawid Berger i Lajb Rozental |
| Łagiewnicka 9 | Lokatorzy |
| Masarska 22 | J. Herc, Z. Taub |
| Brzezińska 13 | Brak danych |
| Zgierska 12 | Abram Berliński, Luzer Rozenblum |
| Zgierska 14 | Brak danych |
| Zgierska 16 | M. Berent, Prusinowski |
| Zgierska 30a | Brak danych |
| Zgierska 34 | Icek Cwajgenberg |
| Zgierska 38 | Komitet Domowy |
| Zgierska 40 | Herman Lerner |
| Zgierska 76 | Sz. Bławat |
| Koszykowa 5/7 | Langer |
| Lutomierska 15 | Zyskind Fajerman, Abram Frucht |
| Rybna 15 | Komitet Domowy |
| Piwna 18 | Szlama Weltfrajd |
| Drewnowska 49 | Borys Finkiel, Jakub Rabinowicz |
| Wróbla 11 | Szaja Brajtbard |
| Oficerska 9 | Henoch Knel |
| Leśna 22 | Komitet Blokowy |
| Bałucki Rynek 6 | Besterman Ajzyk |
| Zgierska 59 | Gliksman I. Dawidowicz |
| Goplańska 26 | Icek Kotek |
| Łagiewnicka 79 | Komitet Domowy |
| Gęsia 16 | Abram Herszberg, Szlama Edelstein |
| Drewnowska 15 | H. Dancygier, W. Landau |
| Brzezińska 35 | Rabin A.M. Parzęczewski |
| Brzezińska 53 | Szlama Galbas |
| Jakuba 4 | Joskowicz, Russ |
| Stary Rynek 10 | Henoch Lipski, Abram Dąb |
| Stary Rynek 12 | Szaja Bankier, Chil Engel |
| Źródłowa 3 | M. Gertler, M. Messengieser |
| Franciszkańska 25 | Sz. Altman, Sz. Justman |
| Franciszkańska 31a | M. Tyberg, Mojżesz Berman |
| Franciszkańska 56 | Jakub Halpern, Boruch Lejzerowski |
| Franciszkańska 85 | Wolf Ziembiński |
| Marynarska 15 | M. Braude, J. Chelmer |
| Marynarska 87 | J. Szemlier, Alter Hirszberg |
| Koszykowa 11 | Pesach Stafberg |
| Urzędnicza 11 | Z. Szönwald |
| Młynarska 30 | J. Grądowski, M. Żołądź |
Ewa Wiatr
Źródła
APŁ, 278/ 935, k. 432–433; ibid., 276/936, k. 45–46, 92.
Rok za drutem kolczastym (na marginesie obwieszczeń Pana Prezesa Ch. Rumkowskiego). Obwieszczenia Przełożonego Starszeństwa Żydów z getta łódzkiego 91940-1944), oprac. A. Sitarek, E. Wiatr, Warszawa: ŻIH 2019., s. 182; S. Rozensztajn, Notatnik, tłum. i red. M. Polit, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów 2008, s. 123–124; M. Unger, Religion and Religious Institution in the Lodz Ghetto, [w:] Remembering the Future. The Holocaust in an Age of Genocide, t. 1, red. J. Roth, E. Maxwell, Basingstoke: Palgrave, 2001, s. 337.
Rok za drutem kolczastym (na marginesie obwieszczeń Pana Prezesa Ch. Rumkowskiego). Obwieszczenia Przełożonego Starszeństwa Żydów z getta łódzkiego 91940-1944), oprac. A. Sitarek, E. Wiatr, Warszawa: ŻIH 2019., s. 182; S. Rozensztajn, Notatnik, tłum. i red. M. Polit, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów 2008, s. 123–124; M. Unger, Religion and Religious Institution in the Lodz Ghetto, [w:] Remembering the Future. The Holocaust in an Age of Genocide, t. 1, red. J. Roth, E. Maxwell, Basingstoke: Palgrave, 2001, s. 337.