T_LABEL_SUBPAGE_BANNER
Wróć do zasobów
1 1
Centralny Sekretariat Kategorie: Instytucje
Data aktualizacji: 29-01-2026 Data dodania: 07-08-2025
Na posiedzeniu Rady Starszych 30 kwietnia 1940 r. (vide Posiedzenia dnia 30 kwietnia 1940 r.) zapadło wiele decyzji kształtujących strukturę organizacyjną getta. Postanowiono również dokonać reorganizacji Wydziału Prezydialnego, agendy koordynującej działanie aparatu administracyjnego. Wydzielone zostały z niego Centralny Sekretariat, Sekretariat Prezydialny (vide) oraz Sekretariat Próśb i Zażaleń (vide). Centralny Sekretariat, zwany Centralą, od 7 maja 1940 r. zajmował jeden z baraków na Bałuckim Rynku (vide). Sekretariatem kierowała pochodząca z Niemiec i przebywająca w Łodzi od 1938 r. Dora Fuchs, mająca prawo podpisywania dokumentów. Drugą sekretarką (takie określenie padło w przemówieniu Rumkowskiego 1 lutego 1941 r.) była Estera Daum (vide), odpowiadająca za sprawy związane z aprowizacją i zamówieniami kierowanymi do władz niemieckich. Jako korespondentki-maszynistki pracowały w różnych okresach Mary Schiflinger (vide) i Bronia Schwebel (vide). Według powojennej relacji Alicji Puterman obie odpowiadały również za przekazywanie do niemieckiego Zarządu Getta (vide) dewiz zarekwirowanych przez Sonderabteilung (vide). Zatrudnione były również Alicja Profesorska (po ślubie Puterman) i Maril Porges z Pragi.
 
Przez Sekretariat przechodziła cała korespondencja władz niemieckich do Przełożonego Starszeństwa Żydów (vide) oraz w drugą stronę, a także cała korespondencja wewnętrzna Rumkowskiego. Gromadził ponadto sprawozdania z działalności wydziałów i instytucji getta, w tym poszczególnych agend administracji żydowskiej. Zajmował się też kompletowaniem oraz przechowywaniem zarządzeń władz niemieckich i wydawanych przez Przełożonego Starszeństwa Żydów. Poza tym Centrala wykonywała w różnych okresach inne zadania, np. zbierała listy wszystkich pracujących palaczy w celu przygotowania przydziałów papierosów. Zajmowała się również korespondencją z bankami niemieckimi w sprawach rent i ubezpieczeń deportowanych do getta Żydów z Rzeszy i Protektoratu (vide). Prowadzona kancelaria miała charakter tajny, tj. dostępny tylko dla Rumkowskiego i najbliższych pracowników Centrali. W powojennej relacji Bernard Ostrowski (vide) przytoczył opinię, że pilnie strzeżone przez Fuksównę dokumenty miały się stać jej posagiem po wojnie.  

W marcu 1943 r. szerokim echem wśród mieszkańców getta odbiło się przeniesienie do Resortu Materiałów Wtórnych Alicji Profesorskiej i Maril Porges, a do biur przy Dworskiej 1 (vide) Estary Daum oraz Komisji Urlopowej (vide) kierowanej przez Czesławę Tatarkę. Daum wróciła już po dniu na Bałucki Rynek. Kolejne zmiany na Bałuckim Rynku przeprowadzono w lipcu 1943 r. Ich powodem miało być nadmierne spoufalanie się z niemieckimi pracownikami Zarządu Getta (vide). W Centralnym Sekretariacie zdecydowano się zwolnić kobiety oprócz Dory Fuchs, Mary Schifflinger, Broni Schwebel i Estery Daum. W ich miejsce postanowiono zatrudnić mężczyzn. Za wymianę personelu pomocniczego w biurze odpowiadał Henryk Neftalin (vide), a wytypowane osoby miała sprawdzać Dora Fuchs. Na przygotowanym w lipcu 1944 r. spisie pracowników widnieją nazwiska 15 pracowników (włącznie z Rumkowskim).
 
Centralny Sekretariat był jednym z najważniejszych urzędem w getcie. Ponieważ w sąsiednich pomieszczeniach znajdowały się pomieszczenia Centralnego Biura Resortów Pracy, z którego kierowano produkcją w getcie, Bałucki Rynek zaczęto uznawać za symboliczną siedzibę rządu.
 
Ewa Wiatr