Data aktualizacji: 29-01-2026
Data dodania: 05-09-2025
W celu uporządkowania spraw cywilnych w getcie administracja żydowska utworzyła od podstaw Urząd Stanu Cywilnego (Standesamt, w dokumentach również jako Wydział Stanu Cywilnego). Przy opracowywaniu zasad opierano się w dużej mierze na wzorcach znanych sprzed wojny.
Urząd Stanu Cywilnego został powołany 10 lipca 1940 r., dzielił się na referaty Urodzin, Ślubów, Zgonów i Świadectw Tożsamości oraz Ogólny. Wchodził w skład Wydziałów Ewidencji Ludności, kierowanych przez Henryka Neftalina (vide), który odegrał kluczową rolę w jego powstaniu, o czym szczegółowo pisano w materiale dokumentującym działanie tej instytucji:
„Zorganizowanie Urzędu Stanu Cywilnego dla ludności getta będzie możliwe tylko wtedy, kiedy otrzymamy dokumenty z magistratu w Litzmannstadt, tzn. księgi stanu cywilnego (świadectwa narodzin, ślubów i zgonów). Władze nie zgodziły się na to, zasłaniając się przepisami norymberskimi, a wtedy pan mec. Neftalin wyjaśnił władzy, że ze względów czysto wewnętrznych byłoby wskazanym, ażeby dzieci narodzone z małżeństw religijnie zaślubionych, a w obecności świadków uznane przez ojca – otrzymywały nazwisko jego. Władze wysunęły cały szereg zastrzeżeń natury prawnej, ale wreszcie zgodziły się z tezą mec. Neftalina. Skoro jednak uznały jedną część aktu, musiały również zgodzić się i na wniesienie aktów ślubu do rejestrów”1.
Do obowiązków Urzędu Stanu Cywilnego należało sporządzanie metryk urodzeń, ślubów i zgonów. Księgi metrykalne urodzeń i zgonów prowadzone były jednocześnie w getcie i w miejskim USC. Zapisy w miejskich księgach sporządzano na podstawie przysyłanych zazwyczaj co miesiąc zestawień urodzin i zgonów. Ostatnie numery akt w łódzkim Urzędzie Stanu Cywilnego noszą datę 30 czerwca 1942 r., być może decyzja o zaprzestaniu wysyłania dokumentów zapadła w związku z przygotowaniem deportacji we wrześniu 1942 r.
Referat Ogólny Standesamtu prowadził korespondencję z osobami prywatnymi i urzędami z innych miejscowości (również w gettach) w sprawie potwierdzania aktów stanu cywilnego. Zwracał się również poprzez Sekretariat na Bałuckim Rynku (vide) do urzędu miejskiego w Litzmannstadt o wystawianie stosownych aktów. Wszystkie czynności były płatne. W odpowiedzi na zapytania innych wydziałów (np. Sądu, Wydziału Kart, Wydziału Pracy) informowano o zgonach. Przez Urząd Stanu Cywilnego przechodziły też prośby o sądowe sprostowanie błędnych danych w aktach stanu cywilnego.
Urząd Stanu Cywilnego był również odpowiedzialny za wydawanie świadectw tożsamości. Prowadzono w tym celu księgi protokołów tożsamości, w wersji polskiej i niemieckiej. Potwierdzanie tożsamości odbywało się w obecności dwóch świadków, często były to osoby trudniące się tym dla zarobku (z nazwisk występujących w dokumentach wynika, że zajmowali się tym niekiedy pracownicy Wydziału Ewidencji Ludności). Dokumenty te były niezbędne w getcie m.in. do odbioru kart, załatwiania spraw urzędowych i sądowych, odbioru przesyłek pocztowych (vide Poczta), a także przy zgłaszaniu się do wyjazdów do pracy poza getto. W ciągu funkcjonowania getta wydano 9147 świadectw tożsamości. Miesięcznie wydawano ich nawet kilkaset (np. w lipcu 1941 r. – 847).
Urząd przygotowywał dane zbiorowe o zgonach i narodzinach (dzienne lub miesięczne), przesyłane następnie przez Sekretariat Centralny (vide) przesyłany do niemieckiego Zarządu Getta (vide). Każdy referat prowadził też dla Wydziału Statystycznego (vide) miesięczne zestawienia procedowanych spraw. Dane te wykorzystywano m.in. do przygotowywanego w getcie „Rocznika Statystycznego”.
Urząd Stanu Cywilnego został powołany 10 lipca 1940 r., dzielił się na referaty Urodzin, Ślubów, Zgonów i Świadectw Tożsamości oraz Ogólny. Wchodził w skład Wydziałów Ewidencji Ludności, kierowanych przez Henryka Neftalina (vide), który odegrał kluczową rolę w jego powstaniu, o czym szczegółowo pisano w materiale dokumentującym działanie tej instytucji:
„Zorganizowanie Urzędu Stanu Cywilnego dla ludności getta będzie możliwe tylko wtedy, kiedy otrzymamy dokumenty z magistratu w Litzmannstadt, tzn. księgi stanu cywilnego (świadectwa narodzin, ślubów i zgonów). Władze nie zgodziły się na to, zasłaniając się przepisami norymberskimi, a wtedy pan mec. Neftalin wyjaśnił władzy, że ze względów czysto wewnętrznych byłoby wskazanym, ażeby dzieci narodzone z małżeństw religijnie zaślubionych, a w obecności świadków uznane przez ojca – otrzymywały nazwisko jego. Władze wysunęły cały szereg zastrzeżeń natury prawnej, ale wreszcie zgodziły się z tezą mec. Neftalina. Skoro jednak uznały jedną część aktu, musiały również zgodzić się i na wniesienie aktów ślubu do rejestrów”1.
Do obowiązków Urzędu Stanu Cywilnego należało sporządzanie metryk urodzeń, ślubów i zgonów. Księgi metrykalne urodzeń i zgonów prowadzone były jednocześnie w getcie i w miejskim USC. Zapisy w miejskich księgach sporządzano na podstawie przysyłanych zazwyczaj co miesiąc zestawień urodzin i zgonów. Ostatnie numery akt w łódzkim Urzędzie Stanu Cywilnego noszą datę 30 czerwca 1942 r., być może decyzja o zaprzestaniu wysyłania dokumentów zapadła w związku z przygotowaniem deportacji we wrześniu 1942 r.
Referat Ogólny Standesamtu prowadził korespondencję z osobami prywatnymi i urzędami z innych miejscowości (również w gettach) w sprawie potwierdzania aktów stanu cywilnego. Zwracał się również poprzez Sekretariat na Bałuckim Rynku (vide) do urzędu miejskiego w Litzmannstadt o wystawianie stosownych aktów. Wszystkie czynności były płatne. W odpowiedzi na zapytania innych wydziałów (np. Sądu, Wydziału Kart, Wydziału Pracy) informowano o zgonach. Przez Urząd Stanu Cywilnego przechodziły też prośby o sądowe sprostowanie błędnych danych w aktach stanu cywilnego.
Urząd Stanu Cywilnego był również odpowiedzialny za wydawanie świadectw tożsamości. Prowadzono w tym celu księgi protokołów tożsamości, w wersji polskiej i niemieckiej. Potwierdzanie tożsamości odbywało się w obecności dwóch świadków, często były to osoby trudniące się tym dla zarobku (z nazwisk występujących w dokumentach wynika, że zajmowali się tym niekiedy pracownicy Wydziału Ewidencji Ludności). Dokumenty te były niezbędne w getcie m.in. do odbioru kart, załatwiania spraw urzędowych i sądowych, odbioru przesyłek pocztowych (vide Poczta), a także przy zgłaszaniu się do wyjazdów do pracy poza getto. W ciągu funkcjonowania getta wydano 9147 świadectw tożsamości. Miesięcznie wydawano ich nawet kilkaset (np. w lipcu 1941 r. – 847).
Urząd przygotowywał dane zbiorowe o zgonach i narodzinach (dzienne lub miesięczne), przesyłane następnie przez Sekretariat Centralny (vide) przesyłany do niemieckiego Zarządu Getta (vide). Każdy referat prowadził też dla Wydziału Statystycznego (vide) miesięczne zestawienia procedowanych spraw. Dane te wykorzystywano m.in. do przygotowywanego w getcie „Rocznika Statystycznego”.
Ewa Wiatr